Naamvallen: wat doet een woord in de zin?
In het Latijn verraadt de uitgang wat een woord doet: onderwerp, bezitter, ontvanger, lijdend voorwerp of middel. Dat zijn de naamvallen, van nominativus tot ablativus.
Je kunt hier meteen beginnen: je hebt geen voorkennis nodig.
Waarom
Je leest Rosam puella agricolae dat. De roos staat vooraan. Geeft de roos dan iets aan het meisje?
In het Nederlands vertelt de volgorde wie wat doet: het meisje geeft de boer een roos. Draai je de woorden om, dan verandert de betekenis. In het Latijn mag de volgorde vrij schuiven, want het einde van elk woord zegt welke taak het heeft.
Rosam eindigt op -am: dat is het lijdend voorwerp, wat gegeven wordt. Puella is het onderwerp, agricolae krijgt de roos. Wie de naamvallen kent, leest elke Latijnse zin zonder te gokken, ook op een toets waar de zinnen expres door elkaar staan.
Zie het
Tik op een functie in de zin: onderwerp, bezit, meewerkend voorwerp, lijdend voorwerp of middel en plaats. De naamval en de uitgang lichten op in de tabel van rosa en dominus.
Dominus puellam videt.
Beschrijving van het beeld
Bovenaan staat een zinnetje met een plaatje: het meisje geeft de boer een roos, in het Latijn Puella agricolae rosam dat. Daaronder staan vijf knoppen: onderwerp, bezit, meewerkend voorwerp, lijdend voorwerp en middel of plaats. Onderaan staat een tabel met de vijf naamvallen van rosa en dominus: nominativus rosa en dominus, genitivus rosae en domini, dativus rosae en domino, accusativus rosam en dominum, ablativus rosa met lange a en domino. Tik je op een functie, dan licht de rij van die naamval op, de uitgang krijgt een kleur en het woord in de zin dat die taak heeft, wordt gemarkeerd. Bij lijdend voorwerp licht bijvoorbeeld de rij accusativus op met de uitgangen am en um, en in de zin het woord rosam.
Snap het
Een Latijns zelfstandig naamwoord heeft een stam en een uitgang. De stam draagt de betekenis (ros- is roos), de uitgang de taak in de zin. Elke taak heeft zijn eigen naamval, en elke naamval zijn eigen uitgang.
De nominativus is het onderwerp: wie doet het? Puella cantat, het meisje zingt. De genitivus is de bezitter: van wie? villa dominī, het landhuis van de heer. De dativus is het meewerkend voorwerp: aan of voor wie? agricolae dat, hij geeft aan de boer.
De accusativus is het lijdend voorwerp: wie of wat ondergaat de handeling? rosam videt, ze ziet de roos. De ablativus zegt waarmee, waardoor, waar of wanneer: rosā, met een roos; in silvā, in het bos.
Er is nog een zesde: de vocativus, waarmee je iemand aanspreekt. Meestal is hij gelijk aan de nominativus. Alleen woorden op -us krijgen -e: Domine, heer.
Let op: één uitgang kan meer naamvallen zijn. Rosae is genitivus of dativus enkelvoud, of nominativus meervoud. Dan beslist de rest van de zin welke taak past.
Nominativus onderwerp, genitivus bezit (van wie), dativus meewerkend voorwerp (aan of voor wie), accusativus lijdend voorwerp (wie of wat), ablativus middel, plaats of tijd. De vocativus spreekt aan.
Voorbeelden
Puella cantat.
Nominativus: het meisje is het onderwerp, zij zingt.
Villa dominī magna est.
Genitivus: het landhuis van de heer is groot.
Puella agricolae rosam dat.
Dativus: het meisje geeft aan de boer een roos.
Dominus servum vocat.
Accusativus: de heer roept de slaaf. De slaaf ondergaat het roepen.
Puella in silvā ambulat.
Ablativus na in: het meisje wandelt in het bos.
Domine, venī.
Vocativus: Heer, kom. Woorden op -us krijgen -e.
Uitgewerkt voorbeeld
Wie geeft wat aan wie in Rosam agricolae puella dat?
Zoek eerst het werkwoord: dat, hij of zij geeft.
Puella eindigt op -a en is de nominativus: het meisje is het onderwerp.
Rosam eindigt op -am: accusativus, het lijdend voorwerp. De roos wordt gegeven.
Agricolae kan genitivus of dativus zijn. Bij geven past de dativus: aan de boer.
- Antwoord
Het meisje geeft de boer een roos.
Doe het
Kies een niveau. Je krijgt telkens een nieuwe opgave, die meteen nagekeken wordt.
Valkuilen
Fout: Rosam puella videt: de roos ziet het meisje.
Het eerste woord is niet vanzelf het onderwerp. Rosam is een accusativus en dus het lijdend voorwerp.
Juist: Het meisje ziet de roos.
Fout: Rosae is altijd meervoud.
-ae is ook de genitivus en de dativus enkelvoud. Kijk naar het werkwoord en de andere woorden.
Juist: Puella agricolae rosās dat: agricolae is hier een dativus enkelvoud.
Fout: In silvam ambulat en in silvā ambulat betekenen hetzelfde.
Na in bepaalt de naamval de betekenis: accusativus is een beweging naar binnen, ablativus is een plaats.
Juist: In silvam ambulat: ze wandelt het bos in. In silvā ambulat: ze wandelt in het bos.
In het echt
- Het Duits heeft nog vier naamvallen: der Hund, den Hund, dem Hund, des Hundes. Wie Latijn kent, ziet dat systeem meteen.
- In het Nederlands leven resten van naamvallen: wie en wiens, hij en hem, en uitdrukkingen als in naam der wet.
- Op sommige kerken en kapellen staat een genitivus: Domus Deī, het huis van God.
Aan tafel
Speel Naamvallenmimiek. Iemand zegt een Nederlandse zin, zoals Mama geeft de hond een koekje. Wie het snelst bij elk woord de naamval roept (mama nominativus, hond dativus, koekje accusativus), krijgt een punt.
Iets om samen te doen of over te praten, voor ouders en kinderen. Fouten mogen.